3-2-3 آثار………………………………………………………………………………………………………………….74
3-3 فریدون مشیری……………………………………………………………………………………………………..75
3-3-1 سبک شعری……………………………………………………………………………………………………..76
3-3-2 آثار………………………………………………………………………………………………………………….77
3-4 سهراب سپهری……………………………………………………………………………………………………..78
3-4-1 مقام شعری و سبک…………………………………………………………………………………………..79
3-4-2 آثار………………………………………………………………………………………………………………….80
3-5 فروغ فرخزاد………………………………………………………………………………………………………….81
3-5-1 شعر و اندیشه…………………………………………………………………………………………………….82
3-5-2 آثار……………………………………………………………………………………………………………………83
3-6 طاهره صفارزاده………………………………………………………………………………………………………84
3-6-1 ادوار شعری و آثار………………………………………………………………………………………………86
3-7 سلمان هراتی………………………………………………………………………………………………………….87
3-7-1 شعر و اندیشه…………………………………………………………………………………………………….88
3-7-2 آثار…………………………………………………………………………………………………………………..89
3-8 سال شمار زندگی قیصر امین پور……………………………………………………………………………..90
3-8-1 ویژگی های شعری و آثار…………………………………………………………………………………..93
فصل چهارم : داده های تحقیق………………………………………………………………….95
4-1 محمد حسین شهریار……………………………………………………………………………………………..96
4-1-1 تسبیح………………………………………………………………………………………………………………100
4-1-2 مناجات……………………………………………………………………………………………………………101
4-1-3 دعا………………………………………………………………………………………………………………….103
4-1-4 ذکر………………………………………………………………………………………………………………….105
4-1-5 توحید………………………………………………………………………………………………………………108
4-1-6 بسامد واژگان و اجزاء و مفاهیم نماز و نیایش……………………………………………………….110
4-2 حمید سبزواری…………………………………………………………………………………………………….114
4-2-1 دعا………………………………………………………………………………………………………………….116
4-2-2 ذکر…………………………………………………………………………………………………………………118
4-2-3 تسبیح……………………………………………………………………………………………………………..118
4-2-4 نماز………………………………………………………………………………………………………………..119
4-2-5 مناجات……………………………………………………………………………………………………………121
4-2-6 توحید……………………………………………………………………………………………………………..124

4-2-7 بسامد واژگان و اجزاء و مفاهیم نماز و نیایش……………………………………………………….125
4-3 فریدون مشیری……………………………………………………………………………………………………..128
4-3-1 مناجات…………………………………………………………………………………………………………….129
4-3-2 دعا………………………………………………………………………………………………………………….130
4-3-3 نماز………………………………………………………………………………………………………………….133
4-3-4 توحید………………………………………………………………………………………………………………135
4-3-5 بسامد واژگان و اجزاء و مفاهیم نماز و نیایش………………………………………………………..136
4-4 سهراب سپهری……………………………………………………………………………………………………..139
4-4-1 بسامد واژگان و اجزاء و مفاهیم نماز و نیایش………………………………………………………..162
4-5 فروغ فرخزاد…………………………………………………………………………………………………………164
4-5-1 بسامد واژگان و اجزاء و مفاهیم نماز و نیایش………………………………………………………..179
4-6 طاهره صفارزاده…………………………………………………………………………………………………….180
4-6-1 بسامد واژگان و اجزاء و مفاهیم نماز و نیایش………………………………………………………..195
4-7 سلمان هراتی…………………………………………………………………………………………………………198
4-7-1 نیایش در شعر هراتی………………………………………………………………………………………….198
4-7-1-1 نیایش وارهی اول…………………………………………………………………………………………..199
4-7-1-2 نیایش وارهی دوم…………………………………………………………………………………………..200
4-7-1-3 نیایش وارهی سوم………………………………………………………………………………………….201
4-7-1-4 نیایش وارهی چهارم……………………………………………………………………………………….203
4-7-1-5 نیایش وارهی پنجم…………………………………………………………………………………………204
4-7-1-6 نیایش وارهی ششم…………………………………………………………………………………………205
4-7-1-7 نیایش وارهی هفتم…………………………………………………………………………………………206
4-7-1-8 نیایش وارهی هشتم………………………………………………………………………………………..207
4-7-1-9 نیایش وارهی نهم…………………………………………………………………………………………..208
4-7-1-10 نیایش وارهی دهم………………………………………………………………………………………..209
4-7-1-11 نیایش وارهی یازدهم……………………………………………………………………………………210
4-7-1 12 نیایش وارهی دوازدهم…………………………………………………………………………………..211
4-7-1-13 نیایش وارهی سینزدهم………………………………………………………………………………….212
4-7-1-14 نیایش وارهی چهاردهم…………………………………………………………………………………214
4-7-1-15 نیایش وارهی پانزدهم…………………………………………………………………………………..215
4-7-2 مناجات…………………………………………………………………………………………………………….216
4-7-3 بسامد واژگان و اجزاء و مفاهیم نماز و نیایش………………………………………………………..218
4-8 قیصر امین پور……………………………………………………………………………………………………….219
4-8-1 نماز…………………………………………………………………………………………………………………219
4-8-2 نیایش……………………………………………………………………………………………………………….222
4-8-3 دعا…………………………………………………………………………………………………………………..223
4-8-4 توحید………………………………………………………………………………………………………………225
4-8-5 بسامد واژگان و اجزاء و مفاهیم نماز و نیایش………………………………………………………..232
فصل پنجم : نتیجهی تحقیق و ارائهی پیشنهادات ……………………………………………..235
نتیجهی تحقیق………………………………………………………………………………………………………………236
ارائهی پیشنهادات………………………………………………………………………………………………………….237
منابع……………………………………………………………………………………………………………………………240
فهرست نمودارها
نمودار 1. فراوانی بسامد واژگان و اجزاء ومفاهیم نماز و نیایش …………………………………………….238
نمودار 2. درصد فراوانی بسامد واژگان و اجزاء و مفاهیم نماز و نیایش ………………………………….239
چکیده:
انسان از ابتدای خلقت نیاز به ارتباط با موجودی ماورایی را در خود احساس نموده است و این نیاز باعث شده که رو به سوی نماز و نیایش بیاورد. نماز محکمترین رشتهی الفت بین خداوند و بندگان است و نیایش نیز عبادتی است که از روح نیازمند انسان به آستان بلند خدا سرچشمه میگیرد. نماز و نیایش راز و نیاز با دلداری دلآرام و والاترین تجلّی عاشقانه بین بنده و معبود است. این فریضهی الهی در همهی ادیان وجود داشته و به شیوهها و اشکال متفاوت صورت پذیرفته است. خداوند نماز و نیایش را برای پاکی دل و تندرستی جسم قرار داده و نماز و نیایش، پالایندهی آلودگیها، تیرگیها، ظلمتها و شستوشو دهندهی دل و جان آدمی است. در این پژوهش نماز و نیایش در اندیشهی هشت شاعر برجستهی معاصر از جمله: شهریار، سبزواری، مشیری، سپهری، فرخزاد، صفارزاده، هراتی و امینپور به صورت تحلیل محتوا بررّسی شده است. نتایج به دست آمده نشان میدهد که بسامد واژگان و اجزاء و مفاهیم نماز و نیایش در اشعار این هشت شاعر، با توجّه به بینش و جهانبینی آنان متفاوت است و از سوی دیگر از جریانات سیاسی و اجتماعی نیز تأثیر پذیرفته است. بدین ترتیب نماز و نیایش گاه جلوهای عرفانی پذیرفته، گاه حاصل گره خوردگی عاطفه و احساس شاعر بوده و گاهی با الهام از طبیعت معنا پذیرفته است.
کلیدواژهها: نماز، نیایش، شهریار، سبزواری، مشیری، سپهری، فرخزاد، صفارزاده، هراتی، امینپور.
فصل اول
کلیات تحقیق
1-1
مقدمهی تحقیق
سپاس و ستایش مخصوص خداوندی است که پروردگار جهانیان است. مناجات با حضرت حق، امری فطری در انسان است که توسط لطف بینهایت ایزد منّان در وجود آدمی به ودیعه گذارده شده که به مرور زمان به صورت زمزمهها و نجواهایی ناب، در ارواح انسانی نمایان میشود.
نماز و نیایش ترنم دلنشینی است که همراه با معرفت خدای یکتاست. “معنای نماز، مناجات با خداست و آنکه نماز میگزارد، در مقام نیایش است. کلام، آشکار ساختن آن چیزی است که در نهاد انسان است و این جز با حاضر بودن دل ممکن نیست.” (راشدی، 1380، ج1: 95 )
انسانها با عناصر دعا و نیایش، سعی در ایجاد ارتباط با خدا و تقّرب به درگاه او دارند، بهراستی در هستی بیکران ما که روزگار دلمردگیهای بشر است تنها وجود قدرت لایتناهی و متعالی معبودی میتواند تسلّی بخش لحظههایمان شود که قلبهایمان با ذکرش آرامش پیدا میکند. اینجاست که دلهرهها رنگ می بازند و وجود سرشته شده از غم آدمی غرق نیاز میشود.
در واقع این ارتباط زبانی که بنده و خدا را با هم صمیمی میکند همان صفت رحمانیّت خداوند است که ریسمان محکم دعا و نیایش را به آدمی عنایت کرده تا با آن به أعلی درجهی وصال حق نائل گردد.
هر عبادتی ویژگیهایی را دربردارد و هر عملی نیز نتیجهای را در پی دارد. هر قدر نماز و نیایش همراه با آگاهی، بصیرت و اخلاص باشد، اثرات آن تأثیرگذارتر خواهد بود. بزرگترین اثر نماز و نیایش، آرامش و اطمینان قلبی است که در انسان به وجود میآید.
آرامشی که از پرستش عاشقانهی مبدأ هستی و کمال حاصل میشود روح بیتاب و بیقرار آدمی را به روشنی و یقین میرساند، بدین ترتیب احساس عجز و نیاز و سپس روی آوردن به درگاه حق تعالی و بالاخره دعا کردن، همه و همه القای خداوندی است.
احتیاج به راز و نیاز با خدا و شاید حتی گله و شکایت به درگاه او، انسان را به سوی نیایش سوق میدهد و احتیاج به راز و نیاز در پهنهی پر افتوخیز ادبیات جلوهی بیشتری داشته است.
زیرا شاعران در مقایسه با دیگران از روحیهی ظریف و لطیفتری برخوردارند و به همان نسبت زبان گیراتری برای این کار دارند. تأملی در اشعار شاعران در قرون گذشته تاکنون بیان کنندهی این امر است که در اکثریت آنها نیایش به عنوان یکی از ارکان برجستهی اشعار آنها و شاید مهمترین آنها بوده است. شاید اینطور به نظر برسد که در شعر معاصر، این موضوع جلوهی کمتری داشته باشد حال آنکه این موضوع یکی از دغدغههای شاعران معاصر است.
در این پایان نامه سعی بر آن است که آداب نماز و نیایش در اندیشهی هشت شاعر برجستهی معاصر از جمله محمد حسین شهریار، حمید سبزواری، فریدون مشیری، سهراب سپهری، فروغ فرخزاد، طاهره صفارزاده، سلمان هراتی و قیصر امین پور بررّسی و تحلیل شود.
هدف از این تحقیق این است که نماز و نیایش در اندیشهی هشت شاعر برجستهی معاصر بررّسی شود تا رهنمونی برای شناخت انسانها در ایجاد رابطه با خدا و رسیدن به آرامش و داشتن یک روح آرام باشد. روش گردآوری اطلاعات در این پایان نامه کتابخانهای است. روش تحقیق توصیفی و تحلیلی است. ابتدا اشعار نیایشی شاعران منتخب استخراج میشود سپس با تحلیل مباحث به تناسب تقسیمبندی مفاهیم نماز و نیایش، در اشعار آنان بررسی میشود.
این تحقیق شامل پنج فصل است: در فصل اول به بیان مقدمهی تحقیق، بیان مسأله، سوالات تحقیق، اهمیّت و ضرورت تحقیق، پیشینهی تحقیق، اهداف تحقیق، فرضیههای تحقیق، تعاریف واژههای کلیدی، حدود و قلمرو تحقیق پرداخته شده است.
در فصل دوم مبانی نظری تحقیق و بنیاد نظری مربوط به آن از جمله، آداب نماز، تاریخچهی نماز و پرستش، نظریههای نماز، اشکال نماز، مفاهیم نماز، توحید، آداب نیایش و … بیان شدهاند.
فصل سوم مروری است بر زندگی، آثار، سبک و ویژگیهای شعری هشت شاعر برجستهی معاصر.
در فصل چهارم آداب نماز در اندیشهی هشت شاعر برجستهی معاصر به تناسب تقسیمبندی مفاهیم نماز و نیایش، بررّسی و تحلیل شده است.
در فصل پنجم نتیجهی حاصل از تحقیق ارائه شده است.
در میان شاعران برجستهی معاصر و منابع استفاده شدهی آنان، با توجه به اینکه 6 اثر طاهره صفارزاده که برای نگارش این پایان نامه استفاده شده است 4 نمونه از آن در سال 1365 و 2 نمونه در سال 1366 چاپ شدهاند، در ارجاعات از حروف الفبا استفاده شده است. منظور از 1365 الف، کتاب رهگذر مهتاب؛ 1365 ب، کتاب طنین در دلتا؛ 1365 پ، کتاب سد و بازوان؛ 1365ت، کتاب سفر پنجم؛ 1366 الف، کتاب دیدار صبح و 1366 ب، کتاب مردان منحنی است.
1-2 بیان مسئله
نماز به معنای سجده کردن و تعظیم کردن است که از مقولهی جزء به کل محسوب میشود و ترجمهای است آزاد از واژهی “صلوه” . نماز توجه باطن، ملازمت در حضور، اقبال به سوی حق و إعراض از ماسوی الله است. نماز راز با بینیاز، اوج تجلّی عاشقانه بین عاشق و معشوق و نیایش دردمندانهی بندهای است که در الفاظی فشرده در پیشگاه معشوقی او بیان میدارد و عبادت که روح نماز است در حقیقت اظهار ذلّت و خاکساری در پیشگاه حق است.
مفهوم نماز تنها یک عمل عبادی معمولی نیست، بلکه یک مرحله از مراحل سیر و سلوک عرفانی است و جایگاه ویژهای در شعر عرفانی به خود اختصاص داده است.
یکی از پایدارترین و قدیمیترین تجلیّات روح آدمی و یکی از اصیلترین ابعاد وجود، حس نیایش است. نیایش یک حالت دریافتنی ولی وصف ناپذیر، یک لحظهی ناب و بیدغدغه در محضر حق است و چنین به نظر میرسد که نیایش اصولاً کشش روح است به سوی کانون غیر مادّی جهان.
دعا و نیایش گسترهی وسیع، تعاریف متعدّد و متفاوتی را در بر میگیرد؛ چنان که علّامه جعفری “آن حالت روحی که میان انسان و معبودش رابطهی انس ایجاد نموده است و او را در جاذبهی ربوبی قرار میدهد نیایش مینامد.” ( باقریان موحد، 1387: 75) و در منظر شخصیّت فرهیختهای چون عبدالکریم سروش “دعا فقط صحنهی خواندن نیست که عرصهی شناختن او هم هست، مونولوگ نیست، دیالوگ هم هست، سخن گفتن دو سویه است.” (همان: 125)
همهی انسانها ابزار بیان دریافتهای خود را ندارند، در این بین عدهای خوشبخت و مقبل هستند که علاوه بر داشتن آنات بیشتر ، استعداد و قدرت بیان آنات خود را نیز دارند. اگرچه بیشتر این انسانها در زندگی با درد و رنج زیستهاند اما درد و رنج گوارایشان باد که به نعمت عظیمتری رسیدهاند و ایشان شاعرانند.
شاعران مورد نظر ما متعلق به دوران معاصراند و هم جنبهی فقهی و عبادی نماز را در نظر داشتند و هم جنبهی رمزی و نمادین آن را. شاعرانی چون :
محمد حسین شهریار، حمید سبزواری، فریدون مشیری، سهراب سپهری، فروغ فرخزاد، طاهره صفارزاده، سلمان هراتی و قیصر امینپور که با بکارگیری قالبهای مختلف و الفاظ متداول هرکدام به شیوهای مفاهیم و مضامین اعتقادی خود را در شعر منعکس میکنند، به عنوان نمونه سهراب با زبان ویژه و نگاه عرفانی خود اینچنین میسراید که :
” تهی بود و نسیمی / سیاهی بود و ستارهای / هستی بود و زمزمهای / لب بود و نیایشی / “من” بود و “تو” یی / نماز بود و محرابی ” (سپهری، 1387 : 217و218 )
توصیف شهریار اینگونه جلوه مینماید :
” از دل ذرّه تا دل خورشید / همه جا جذبهی محبّت اوست
همه آفاق، مسجد و محراب / همه یک گوشه عبادت اوست
به طواف و نیایش ذرّات / همه آفاق غرق حیرت اوست ” (شهریار، 1387 : 121 )
فروغ با نگاه تیره و پناه جویانه میسراید که :
” و اسمش آن چنان که مادر / در اول نماز و در آخر نماز صدایش میکند / یا قاضی القضات است / یا حاجت الحاجات است ” ( فرخزاد، 1388 : 330 )
و شاعر نیایش وارهها اینگونه زمزمه میکند :
” دیشب آن قدر نزدیک بودی / که پنجره از شادیام نمک میچشید / و لبخندم را دامن میزد / من مشغول تو بودم / نیلوفری از شانههای من رویید / و از پنجره بیرون رفت ” ( هراتی ، 1376 : 7 )
تاکنون بحث نیایش در آثار شاعران کهن چون مولانا، سنایی و … بررّسی و تحلیل شده است و در این پایان نامه سعی بر آن است که با گزینش نمونههایی از شاعران معاصر، با نگاهی جدید و متفاوت به کنکاش پرداخته و علاوه بر بررّسی آداب نماز و نیایش، تحلیل مطالب را نیز باز خواهیم نمود.
1-3 سوالات تحقیق
1- آیا نیایش ممکن است به صورت یک سیر روحانی و یک مکاشفهی درونی درآید؟
2- فرم نیایش چگونه در اندیشهی شاعران شکل گرفته است؟
3- اثرات نیایش که در روح و جسم ما نمود پیدا میکند به چه عواملی بستگی دارد؟
1-4 اهمیّت و ضرورت تحقیق
با قرار گرفتن در مسیر شناخت آداب نماز و نیایش و ویژگیهای خاص آنها، میتوانیم به احساس توانایی در ایجاد رابطه با خدا، احساس بهبودی خلق و خو، افزایش عزّت نفس و قدرت تصمیمگیری و درمان بیماریهای جسمی و روحی امیدوار باشیم و علاوه بر این، اضطراب و نگرانی را که همیشه در مسیر رشد و حرکت از موانع بزرگ ادامهی حیات سالم بوده است به آرامش؛ که به عنوان گمشده و آرزوی بشر تعریف شده است تبدیل کنیم تا داشتن یک روح آرام که از نتایج مستقیم اعتقاد به خدا و نیایش است برای همگان حاصل شود.
1-5 پیشینهی تحقیق
نیایش پدیدهای است که پیشینهی آن همزاد آفرینش آدمی است. نیایش و ستایش نامهها نیز در ادبیات تمام ادیان بخشهای پربرگ و پرباری را تشکیل میدهند و کهنترین آثار باقی بشری از تمدن هند و چین گرفته تا ایران باستان، همگی مجموعهای از سرودها و نیایشها هستند مانند اوپانیشادها، اوستا و … که امروزه به عنوان گنجینهای گران سنگ از معارف محسوب میشوند.
بدیهی است که نیایش واکنشی عالی، انگیختهای مقدّس و محصول جلوههایی است اهورایی و ارزشمند و فرازمینی. به عبارتی دیگر نخستین رگههای شعر نیایشی را در آثار کسایی مروزی میتوان یافت؛ هر چند نه به طور مستقیم و بیشتر مطاوی اشعار زاهدانه و عقیدتی. با عنایت به اینکه موضوع تحقیق بسیار بکر و نو است، استفاده از دسترنج محققان دیگر بسیار محدود و در واقع غیرممکن است و در این اثنا به سوابق زیر میتوان اشاره کرد :
در ادبیات کهن آقای دکتر کرم عبادی در مجلهی زبان و ادبیات فارسی پاییز 1385 به تحریر مقالهای ارزشمند دربارهی آداب، اسرار و فضایل عبادات از دیدگاه مولانا پرداخته که در آن با الهام از دیدگاه مولانا و با تکیه بر مثنوی معنوی، عشق و اشراق را مایهی اصلی عرفان دانسته و عرفان مولانا را عالیترین مرتبهی فکری و تعالی روحی و اخلاقی بیان کرده است که با مجاهده و سیر و سلوک و کسب دانش و معرفت حقیقی و عشق به حق و پیروی از مردان کامل و انبیا حاصل میشود.
خانم فاطمه شیخلووند در جریان مقالهای در سال 86 جایگاه نماز و نیایش را در شعر نو فارسی از نظر گذرانده و شعر نو نیمایی و دیدگاههای نزدیک به شیوهی نیمایی را به بحث گذاشته است و با وجود ریشهیابی علل و عوامل گرایش کم و زیاد شاعران به نماز و نیایش، اذعان کرده که نیایش موجود در ادبیات، نشأت گرفته از ذهن پرسشگری است که بدون تأثیر از عالم خارج در ضمیر آنها به ودیعه نهاده شده است.
1-6 اهداف تحقیق
1- بینش و جهان بینی شاعران معاصر نسبت به مسألهی نماز و نیایش.
2- ارتباط نماز و نیایش با عرفان در اندیشهی شاعران معاصر.
3- جریانات تأثیرگذار بر نماز و نیایش شاعران.
1-7 فرضیههای تحقیق
1- احساس عرفانی غالباً در نیایش تجلّی میکند نیایش در نهایت، وضوح یک پدیدهی روحی است و حقیقت نیایش را یک حالت پرگدازی مجسّم میکند که در آن دل به خدا جذب میشود.
2- فرم یعنی محتوای نگاه داشته شده در روبرو و فرمهای نیایش، فرمولهای حفظیاند که به طور غیرارادی بیان میشود و به صورت فطری و غریزی در سرشتها نهفتهاند و تا حدودی عوامل بیرونی بر آن تأثیر میگذارند.
3- اثرات نیایش به عواملی مانند کیفیّت، شدّت و تواتر نیایش بستگی دارد. شناختن تواتر و شدّت نیایش آسان است اما کیفیّت آن سرزمین ناشناختهای است؛ زیرا ما وسیلهای برای سنجش ایمان و میزان عشق دیگران در دست نداریم .
1-8 تعاریف واژههای کلیدی
نماز:
نماز مهمترین و باشکوهترین جلوهی عبادت محسوب میشود تا حدّی که هیچ عبادتی برای تقّرب و نزدیکی عبد به معبود به پایهی نماز نمیرسد.
در تعریف لغت نماز آمده که : ” نماز با همین ریخت در زبان پهلوی به کار میرفته است. ریخت سغدی آن نماچ بوده است. ستاک واژه، نم1 ؛ در اوستایی نمه2 به معنی خم شدن است. ” (کزازی، 1385 : 235 )
نیایش:
نیایش یعنی اتصّال به مرکز ماورایی و ماورای انسان، نیایش یعنی اینکه انسان بتواند با منبع فرازمینی و فرادنیایی ارتباط برقرار کند.
“در تعریف لغت نیایش آمده که نیایش در پهلوی نیایشن3 بوده است. نیایش در ریخت، اسم مصدر شینی است، اما مصدر آن، که در پارسی “نیاییدن” میتوانست بود کاربرد نیافته است و گردانیده ]= صرف[ نشده است. ریختی دیگر از آن نیغایش میتواند بود. “من” یا “ن” در آن پیشاوند مینماید.” (همان :256)
1-9 حدود و قلمرو تحقیق
با در نظر گرفتن ویژگیهای نماز و نیایش و ارتباط آن با اشعار شاعران معاصر، در این پایان نامه به بررّسی و تحلیل آداب نماز و نیایش در اندیشهی هشت شاعر برجستهی معاصر از جمله :
محمد حسین شهریار، حمید سبزواری، فریدون مشیری، سهراب سپهری، فروغ فرخزاد، طاهره صفارزاده، سلمان هراتی و قیصر امین پور پرداخته خواهد شد.
فصل دوم
مبانی تحقیق
2- فصل دوم
نماز و نیایش دو موضوع اصلی پایان نامهی حاضر هستند و در کنار یکدیگر ساختار اصلی این تحقیق را تشکیل میدهند. شایسته است در این فصل، که در آن مباحث نظری پایان نامه مطرح میشود، به این دو مبحث بپردازیم . در ادامه، نخست مبحث نماز و پس از آن نیایش بررّسی خواهد شد.
2-1 نماز
نماز ارتباط صمیمانهای است میان انسان و خدا، میان آفریده و آفریدگار. نماز زیباترین جلوهی پرستش، اقرار صادقانه به بندگی خدا و سرآغاز صعود به رفیعترین قلّههای معنویت، معرفت الهی و سعادت جاودانی است.
نماز در لغت به معانی : “خدمت و بندگی، خدمتکاری، اطاعت و فرمانبرداری، سجده و سجود، سر به زمین نهادن، سر فرود آوری برای تعظیم، کرنش و تکریم و تعظیم است.
“در نماز آمدن” نیز به معانی: سجده کردن، تعظیم کردن و “به نماز آمدن” : خم شدن به نشانهی تکریم و تعظیم، پرستش، ادای اطاعت، طاعت و عبادت ایزد تعالی، عبادت و عرض نیاز به سوی خدای عالمیان به طریقی که در شریعت پیامبران وارد شده و نیاز است.” (دهخدا، ج47 : 772)
” واژهی فارسی “نماز” از لفظ پهلوی “نماک” گرفته شده است و آن هم به نوبهی خود از ریشهی باستانی “نِم” به معنی “خم شدن” و “تعظیم کردن” مأخوذ است که به تدریج بر معنی “صلات” یا عبادت ویژهی مسلمین اطلاق گردیده است.” (خزائلی،1358 :338)
“نماز حضور در برابر آفریدگار و هماهنگی با همهی ذرّات عالم است.” (قرائتی، 1369: 38)
نماز را “صلاه” نامیدهاند زیرا پیوند بین مخلوق و خالق و مشتمل بر کمک خواهی است.
” صلاه در لغت به معنای دعا و خواستن است. قالَ کَثیرَ مِن اَهلِ اللَغه : هی الدُعاءِ و التَبریکِ و التَمجید.” (اصفهانی، 1387: 287)
“صلاه حضور ذاتی است که حضور و توجهی قلبی منجر به دریافت تجلیّات میشود. صلاه، مشاهده و رؤیت است و آن شهود روحی و رؤیت عینی در موارد أعیان روحانی و جسمانی موجود.” (میرآخوری و شجاعی، 1376: 111)
از این روست که نماز را “معراج المؤمنین” ، “قُره عینُ العارفین ” و “تاجُ المُقَربین” خواندهاند.
در واقع میتوان گفت “نماز را به خاطر دعاهایی که در آن وجود دارد، “صلاه” نامیدهاند و صلاتی که از جانب خدا باشد “رحمت”، آنکه از جانب فرشتگان باشد، “آمرزش خواهی” و آنکه از سوی مردم باشد، “دعا” است.” (راشدی، 1380، ج1: 75)
نماز که زیباترین شکل و هندسهی توجه به خداست، مناسبترین فرصت برای تغذیهی روح و روان است. وقتی بنده به آستان حق رو میکند و فرمان او را با نماز گزاردن اجابت مینماید مشمول عنایتهای الهی و برکات نماز میشود.
به عبارت دیگر “نماز توجه باطن به حق و ملازمت در حضور، و اقبال به سوی حق و إعراض از ماسوی الله و دوام مکاشفه با حق و مقام راز و نیاز است.” ( سجادی، 1370 :771)
لذا در نخستین دستورات الهی به موسی (ع) در آغاز وحی آمده است:
” اَقِمِ الصَّلوه لِذِکری.” (قرآن کریم، 20 :14)
“نماز را مخصوصاً برای یاد من به پا دار.”
بدین صورت، چنانکه خداوند فرمود و در آیات بسیاری از قرآن برآن تأکید کرد بهترین راه ارتباطی با او، نماز است.
2-1-1 عبادت و ماهیت آن
” شناخت معبود و آفریدگار، محبّت او را در دل ایجاد میکند و این محبّت، انسان را به پرستش و عبادت و اظهار کوچکی و تواضع در برابر عظمت او وا میدارد. نماز، جلوهای از بندگی انسان در پیشگاه خدا و مظهر عبودّیت و عبادت است.” (قرائتی، 1369 : 10)
“عبادت یا عباده به معانی پرستش کردن، بندگی کردن، طاعت و نهایت تعظیم برای خدای متعال است.” (دهخدا، ج33: 31)
” عبادت خدای تعالی در سه نوع محصور تواند بود:
اول آنچه تعلق به ابدان دارد مانند صلاه و صیام و وقوف به مواقف شریفه از جهت دعا و مناجات،
امداد روح قرب و منادات و ذوق انس و مناجات از هیأت به صلاه با وجود مصلی متصّل و متواتر باشد،
و طبقهی دیگر اهل مناجات که به واسطهی معانی ابیات که در سماع شنوند با حق به دل خطاب کنند.” ( دهخدا، ج 45: 1163)
خداوند علّت آفرینش جهان را “عبادت” میداند و عبادت در اصطلاح قرآن و حدیث تعبیری است از: “اطاعت و تسلیم و انقیاد مطلق در برابر فرمان و قانون و نظامی که از سوی هر مقام و قدرتی به انسان ارائه و بر او تحمیل گردد، خواه این انقیاد و اطاعت با حس تقدیس و نیایش همراه باشد و خواه نباشد.” (خامنه ای، بیتا :25)
علاوه بر آن ” عبادت یکی از مسائل مورد بررّسی فلاسفه و متکلمان و عارفان است؛ یعنی بخش عبادیات مذهب و بررّسی فوائد و بهرههای مادی و معنوی آن.” ( سجادی، 1375 : 468)
عبادت بودن نماز مربوط به آن است که انسان به هیچ وجه هدف غیر خدائی نداشته باشد و این نیّت قربت از لحظهی ورود به نماز تا انتها همچنان باید ادامه یابد و اگر انسان در گذر زرق و برقهای زندگی دنیوی هر روز بتواند دلش را از همهی چیزها خالی کند و ریسمان معنوی وجود خود را با ذات مقدس او گره بزند ارزش بسیار مهمی به دست آورده است.
“عبادت، هدف آفرینش است، آنچه یک امر را عبادت میکند آن است که به انگیزهای مقدّس انجام شود که به تعبیر قرآن رنگ خدایی (صَبغه الله) داشته باشد.” (قرائتی، 1376 : 9و10)
منظور از عبادت، برقراری نوعی ارتباط خاضعانه و ستایشگرانه و سپاسگزارانه است که انسان با خدا برقرار میکند.
” هدف درست و شکل صحیح عبادت، دو عامل مهم در صحّت آن است. یعنی هم مقصود از عبادت، باید رضای خدا و قصد قربت و انجام فرمان الهی باشد نه جلب نظر دیگران و خودنمایی، و هم صورت ظاهری آن، طبق دستور باشد، حتی در جزئیات آن.” ( قرائتی، 1369 : 24)
مقصود از هدف بودن عبادت، پرورش روحیهی بندگی است؛ بهگونهای که انسان همواره نسبت به خدا حالتی فروتنانه داشته باشد و احاطهی او را بر رفتار و نیّتهایش بپذیرد.
در واقع میتوان گفت عبادت ” حضور در برابر خدایی است که صاحب جهان است.” (همان : 14)
قرآن در مواردی دلیل عبادت را تشکر از خداوند میداند:
” اعبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذی خَلَقَکُم.” (قرآن کریم، 1 : 21)
” خدایی را پرستید که آفریننده شما و پیشینیان شما است.”
” آن چه که ریشه و سبب عبودیّت و بندگی انسان است عبارتست از :
1- عظمت خدا؛
خداوند مبدأ عظمتها و جلالهاست. شناخت خداوند به عظمت و بزرگی، انسان ناتوان و حقیر را به کرنش و تعظیم وا میدارد.
2- احساس نیاز و وابستگی؛
انسان، برخوردار از عجز و نیاز و ناتوانی است و خداوند، در اوج بینیازی و غنای مطلق و سر رشتهدار امور انسانهاست.
3- سپاس نعمت؛
توجه به نعمتهای بیحساب و فراوانی که از هر سو و در هر زمینه ما را احاطه کرده، قویترین انگیزه را برای پرستش پروردگار ایجاد میکند.” ( قرائتی، 1369 :11 و 12)
4- فطرت؛
در سرشت انسان ، پرستش وجود دارد اگر به معبود حقیقی دست یافت، که کمال مطلوب همین است و اگر به انحراف و بیراهه دچار شد، به پرستش بدلی و باطل میپردازد.” (همان :13)
” عبادتها، مانند انسان زنده، دارای دو مرحلهی جسم و روحاند و به گونهای هستند که جسم آنها در جسم انسان، مؤثر است و روح آنها مایه ترقّی روح انسان است و غرض اصلی و روح نهایی هر عبادتی، معرفت و شناسایی ایزد منّان است.” (راشدی، 1380، ج1 : 88 و89)
ابن عربی دربارهی شناخت خدا معتقد است که خداوند از طریق عشق شناخته میشود و او در هر معشوقی به چشم عاشقی آشکار میشود؛ وی مینویسد:
” خدا به وسیلهی آنچه که خودش به ما خبر داد، او را در برابر چشمانمان، در دلهایمان و در قبلهمان و در خیالمان میبینیم، گویی او را در درونمان میبینیم، چرا که خود را به ما شناسانده و دیگران به او ناآگاه هستند.” ( میرآخوری و شجاعی، 1376: 34 و 35)
2-1-2 نامهای نماز
نامهای نماز در قرآن کریم عبارتند از :
” 1- صلات
2- ایمان
3- تسبیح
4- قرآن
5- حسنه
6- رکوع
7- قنوت
8- قیام
9- سجده
10- امانت
11- استغفار
12- ذکر” (راشدی، 1380، ج1: 83 تا 86)
هر کدام از این عناوین دربرگیرندهی معانی وسیعی از نماز هستند و عاشقانهترین حالات و زیباترین روحیات را در آدمی پدید میآورند، این حس ناب و تازه شدن، به اصطلاح به حدّی لمحهای است که با هر دم از نفس رحمانی وجود میایستد و دوباره جان میگیرد.
2-1-3 تاریخچهی نماز و پرستش
یکی از جنبههای ارزشی زندگی آدمی، نماز و اظهار تعبّد و بندگی به ساحت حضرت حق است. با نگاهی گذرا در تمامی تمّدنهای اولیهی بشری، رگههایی از پرستش را میتوان به وضوح در همهی آنها یافت.
” تاریخ نماز و پرستش به قدر تاریخ ادیان و به موازات پیشینهی پیدایش حیات انسان است.” (راشدی، 1380 ، ج 1 : 25 )
پرستش در بشر یک ریشهی عمیق فطری دارد و ریشهی تاریخی نماز و مناجات از سابقهای دیرینه سرچشمه میگیرد، بدین ترتیب که در تمّدنهای اولیهی بشری، اقوام ابتدایی سعی میکردند که به کمک وسیلهای، قوای نیرومند روحانی را به تسلّط خود درآورند که با توجه به اینکه، آن قوای فوقِ طبیعی قوی بودند، برایشان ممکن نمیشد . در نهایت به این نتیجه میرسیدند که باید آنها را با الحاح و تضرّع به انجام مقصود تشویق کرد. (ناس، 1354 : 16)
الحاح و تضرّع به نیروهای نیرومند روحانی، جان پذیرفتن پرستش در بشر بود.
اعمالی که اقوام ابتدایی انجام میدادند با تقدیم هدایا، نیاز وإعطاء تحف از جمله قربانیها شروع میشد و با سرودها و مزامیر، حمد و ستایش و درخواست و استدعا ادامه پیدا کرد و از اینجا نخستین بذر دعاها و مناجات و تعظیم در ضمیر انسانی کاشته شد و عبادات کم کم به وجود آمد. (همان)
بدین ترتیب نیایش و پرستش در بشر از پرستش ارواح سپس سنگ، چوب، خورشید، ماه، آب، آتش و حیوانات گوناگون به عنوان معبود و مسجود شروع شده تا ارباب انواع مختلف تکامل یافته و سرانجام به پرستش خدا رسیده است.
” میتوان الوهیت را به انرژی تشبیه کرد که هر چند به صورتهای گوناگون در میآید و برخی از جلوههای آن منسوخ میشود، باز مقدار آن ثابت است و با گذشت قرنهای پیاپی، زیاد و کم نمیشود.” ( دورانت، 1372 :199)
اکثر ادیان بدوی تا ادیان الهی به تناسب باورها و اعتقادات خود در برابر معبودشان ” برای راز و نیاز روی بر خاک مینهادند و در زمان ستایش و نیایش دست به سوی آسمان دراز میکردند.” (همان)
در واقع نماز در اعماق تاریخ انسان ریشه دارد و در تمامی زمانها و جامعههای بشری و به تناسب باور خداشناسی او که امری فطری است، وجود داشته و همانند آن جلوههای متفاوتی به خود پذیرفته است.
2-1-4 اشکال نماز
نماز یکی از عبادات مهم در اسلام، بلکه در تمام ادیان است. دعاها و نیایشها، در سراسر جهان و همهی سنتها از تمدن شرق تا غرب، از سنتهای شفاهی ادیان بدوی تا اعتقادات جهانی متون مقدّس وجود داشته است.
در واقع اشکال نماز را میتوان به “سرود ملی کشورها تشبیه کرد، با تفاوتی در معنا و در جهت بخشیها، اینکه یک کشور برای پایدار کردن اصول و ایدهآلهایش سرود ملی خود را – که خلاصهئی از شکل مورد قبول زندگی و ایدهآلها و اعتقادات آن است- واجب می شمرد.” ( خامنه ای، بیتا:11)
روح پرستش در همهی ادیان جریان دارد ” اما در شکل و نوع پرستشها تفاوتهای زیادی دیده میشود؛ یکی تفاوت در معبودها، و دیگری در شکل و شیوهی عبادت است.” ( قرائتی، 1376: 10)
نیایش در همهی مذاهب، به عنوان یک اصل مهم و یک نیاز ضروری محسوب میشود و “تنوّع بزرگی که در شکلهای دعا رخ مینماید، بازتاب تغییر در فرهنگها، مذاهب و انسانهایی است که آن نیایشها را آفریدهاند.” ( مآبی، 1383: 8)
اگر چه عدهای ماه و خورشید و حتی حیوانات را میپرستیدند، در واقع تسکین آلام درونیشان، گرایش به نوع خاصی از پرستش میشد. به بیانی دیگر میتوان گفت درک اندیشهی آنان همان عبادت را میپسندید و بدان میپرداخت، در واقع معبودشان را چیزهایی میدانستند که در زمان خودشان ارتباط درونی بیشتری با آنها برقرار میکردند.
بدین ترتیب بسیاری از نیایشها “مشهور و عامپسندند و بسیاری دیگر آمیزهای از عشق و شیفتگی ژرف. برخی از دعاها به دلیل صراحت و سادگیشان زمزمه میشود و برخی دیگر را به دلیل پیچیدگی و ادیبانه بودنشان واگویه.” (همان)
اشکال پرستش و هنرها و سلیقههای متفاوتی که با هزینههای سنگینی در ساختمان کلیساها، کنیسهها، معابد هندوها و مساجد به کار برده میشد همه و همه جلوههایی از شکل پرستش در ادیان است که گاهی با جانفشانی به خاطر افراد، قربانی کردن و … نمود پیدا میکرد؛ چه بسا تفاوت در شکل پرستش، روح پرستش را خدشهدار نمیکند.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

2-1-4-1 نماز در ادیان بدوی
ادیان مانند هر واقعه یا ظهوری تاریخ مشخص دارد ولی بیشتر آنها کامل نیستند و همواره در رشد هستند و در هر رشدی، حقیقتی نو در برابر کهن قرار میگیرد و هر دین در خود صورت باقی ماندهای از دین کهن دارد.
نماز و پرستش گوهر همهی ادیان است و دین منهای آنها قابل تصور نیست.
در ادیان بدوی انسان در ابتدا ملقب به نئاندرتال و در عالیترین سطح فرهنگ عصر حجر قدیم به “کرومانیونها” و از 10 هزار تا 3 هزار سال ق.م؛ در دورهی جدید حجری، نئولیتیک، نام داشته است.
” در ادیان بدوی و در بعضی از آثار و اشیاء که در قبور انسان نئاندرتال4 یافت شده، حاکی از نوعی اعتقادات آنهاست. آنها در مدفن اموات خود غذا و طعام و همچنین حربههای سنگی دفن میکردهاند که بیانگر این مطلب است که در فکر آنها جرثومهی پرستش ارواح (آنیمیزم) برای نخستین بار تکوین شده و این عالیترین مرتبهی تفکرات عقلانی آنان بوده است.” (ناس، 1354: 5)
قدمت حضور انسان در زمین و باورهایش میرساند که بشر اولیه به گونهای اعتقادات دینی داشته است و “نخستین درک اقوام اولیه از موجودات مافوق طبیعت، درک احوال مردگان است، که بر حسب این فکر از آنچه در عالم رؤیا و خیال دیده است، اشباح و ارواح را تصور میکند و در برابر آنها عباداتی بجای میآورد که همان آئین پرستش نیاکان است.” ( قدیانی، 1384: 29)
در واقع انسان در عصر احوال ابتدایی، ایمان به وجود ارواح و موجودات خیالی را تا مرتبه و مقام الوهیت بالا برده و آنها را پرستش و عبادت میکردند.
در سطح عالیتر آن، “کرومانیونها” در اروپا و آفریقا هستند که به زندگی بعد از مرگ در وجهی دیگر اعتقاد داشتند؛ آنان زندگی در عالم خاک را ادامهی زندگی در این جهان میپنداشتند، به همین سبب اجساد مردگان را با اسلحه و زیور آلات و انواع اغذیه به خاک میسپرده اند. (ناس، 1354: 6و8)
در دورهی جدید حجری؛ یعنی در عهد فلز و زغال سنگ در عقاید دینی تحولات تازهای به ظهور رسید و به موازات آن مراسم دفن اموات اهمیّت و فروع بیشتری پیدا کرد. کشف آثار سنگی یادگاری از این دوره به یک رشته امور عقاید مذهبی آن مردم باستانی مربوط بوده است که شاید آنها نشانیهای محل تجمّع، برای مناسک عبادتهای ابتدایی یا رمزهای انجام قربانی باشد. (همان :8 و 9)
در این دوره پرستش مظاهر طبیعت نیز، انواع مختلف دارد، از آن جمله سنگ پرستی یا عبادت احجار که بیشبهه نمایندهی ماه یا آفتاباند و هر کدام به نحوی ستایش و پرستش میشود. علاوه بر آن گیاهپرستی یا عبادت نباتات و اشجار در نزد تمام امم بدوی جهان از جمله نواحی شمالی اروپا عمومیّت دارد، از سوی دیگر جانور پرستی یا عبادت حیوانات، عنصر اصلی و مادهی ابتدایی مذاهب اقوام بدوی؛ همان “توتمیزم” است و این پرستش ناشی از آن است که حیوانات و جانواران را به طور فوقالعاده در زندگانی بشر مؤثر میدانند. از جمله عبادات بهنسبت تازهتر، پرستش “عناصر عالم” مانند خاک، باد، آتش و آب است که همهی آنها را به صورت کلی و مطلق محل پرستش و عبادت قرار میدادند. (همان : 9و 15)
در واقع بشر ابتدایی از زمانی که خود را شناخت، دریافت که در برابر نوعی روابط ویژهی بشری قرار داشته و از این که کمکهایی را از نیرویی فراطبیعی خود دریافت کرده باشد، مسرور گردید و به یک بینش متوسّل شده و در هر زمانی به نیرویی قایل گردیده و از آن یاری و کمک خواسته است و لذا آن نیروی فوق العاده را پرستیده و میپرستد.
انسان به نیروی ماوراء خود ایمان داشته و بسیاری از باورهای فرهنگی آنان از اینگونه گرایشهای ماوراءطبیعه سرچشمه گرفته است.
2-1-4-2 دین زرتشت
غریزهی اعتقاد به عالمی روحانی مانند دیگر نعمتهای خدادادی در اندیشهی همهی انسانها از هر کیش و آیینی مشترک است. زرتشت قدیمیترین پیامبر آریایی است.
” کتاب مقدّس و آسمانی زردشتیان، اوستا5 و مهمترین قسمت اوستای موجود در زمان ما، یسنا6 است.” (ناس، 1354: 300)
“یسنا به معنی نیایش است و سرودهای گاتها که قدیمیترین قسمت کتاب اوستا است در این جزء قرار دارد.” ( قدیانی، 1381: 109)
” قسمتهای دیگر اوستا یعنی ویسپرد7، وندیداد8، یشتها9، (نغمات ستایش) و خرده اوستا در مرتبهی وثوق به پای “یسنا” نمیرسند.” (ناس، 1354: 300)
” زرتشت به خدای یکتایی قایل شد که او را “اهورا مزدا” یعنی “دانای توانا” میخواند، در پیش او همهی خدایان آریایی و غیر آریایی و موجودات شریر و تاریکی و جانوران درنده و بیماریها و رنجها و مرگها در شمار دیوان محسوب میشدند.” (قدیانی، 1381: 103)
در واقع اهورا مزدا نخستین و باستانیترین تجسّم فکری یک معنویت یگانه است که ایرانیان در آغاز هزارهی یکم پیش از میلاد به او نیایش بردهاند.
در هر دینی متناسب با تلقی و درک آن دین، شیوهها و شکلهایی برای راز و نیاز با معبود وجود داشته است. ” زرتشتیان را پنج نماز است که در هنگام طلوع آفتاب و ظهر و عصر و اول شب و زمان خفتن اجرا میکنند. بعلاوه هر یک از شب و روزهای ماه، سرودهای ویژهای دارند که مجموعهی آنها را در “خرده اوستا ویسنا” میتوان یافت .” (راشدی، 1380، ج1: 29)
” نماز ایشان رکوع و سجود ندارد و در کیش زردشتی روزه نیز وجود ندارد و به جای آوردن آن امری حرام شمرده میشود.” ( قدیانی، 1381 :115)
” از تشریفات و آداب عبادات و اعمال مذهبی از مذهب اصلی زردشت چیز مهمی باقی نمانده، همین قدر معلوم است که زردشت رسوم و مناسک آریانهای قدیم را که مبتنی بر اعتقاد بر سحر و جادو و بتپرستی بوده و رو به زوال میرفته به کلی منسوخ فرموده است، تنها یک رسم و عبادت از زمان زردشت باقی مانده است و آن، چنانکه گفتهاند وی در هنگام انجام مراسم پرستش در برابر محراب آتش مقدس به قتل رسید و در هنگام عبادت جان سپرد.” (ناس، 1354: 309)
در یکی از سرودهای گاتها آمده است که زردشت میگوید:
” هنگامی که بر آذر مقدّس نیازی تقدیم میکنم خود را راست کردار و نیکوکار میدانم.” (همان)
” زردشت خود، آتش را نمیپرستیده بلکه او آتش را یک رمز قدوسی و عطیهی یزدان و نشانی گرانبها از اهورا مزدا میدانسته که او آن را به آدمیان کرامت فرموده است که به وسیلهی آن به ماهیّت و عصارهی حقیقت علوی خداوند دانا پی میتوان برد.” (همان : 309 و 310)
اکنون نمونهای از نخستین سرودها و ترانهها که از تاریخ کهن و باستان به یادگار مانده است و به معبود و مقدّسات اختصاص دارد ناشی از برگزینی و حسن سلیقهی آدمی نسبت به خالق خویش است:
” ای اهورا مزدا ! ما در نماز تو شادمانیم.
ما خواستاریم که نمازگزار باشیم.
ما ستایش را بر پای ایستادهایم.
دارایی و هستی خویش را بدین نماز میسپاریم.
تا ما را پناه و پرستاری و نگاهبانی و پاسداری بخشد.
ای اهورا ! این را از تو میپرسم،


دیدگاهتان را بنویسید